કેન્સર વિશે માહિતી આપો તેમજ કેન્સર થવાનાં કારણો,ચકાસણી અને નિદાન તેમજ તેની સારવાર સમજાવો.

(A) કેન્સર એ માનવજાત માટેના સૌથી ભયાનક રોગોમાંનો એક છે અને તે વિશ્વભરમાં મૃત્યુનું મુખ્ય કારણ છે. ભારતમાં દસ લાખથી વધુ લોકો કેન્સરથી પીડાય છે અને દર વર્ષે મોટી સંખ્યામાં લોકો તેનાથી મૃત્યુ પામે છે. સામાન્ય કોષોનું કેન્સરગ્રસ્ત નિયોપ્લાસ્ટિક કોષોમાં રૂપાંતરણ,તેની સારવાર અને નિયંત્રણ એ જીવવિજ્ઞાન અને મેડિકલ ક્ષેત્રે સંશોધનનો મુખ્ય વિષય છે.
આપણા શરીરમાં કોષીય વૃદ્ધિ અને વિભેદીકરણ અત્યંત નિયંત્રિત હોય છે. કેન્સરના કોષો આ નિયંત્રણ ગુમાવે છે. સામાન્ય કોષો $contact$ $inhibition$ (સંપર્ક નિષેધ)નો ગુણધર્મ દર્શાવે છે,જેના દ્વારા અન્ય કોષો સાથેનો સંપર્ક તેમની અનિયંત્રિત વૃદ્ધિને અટકાવે છે. કેન્સરના કોષો આ ગુણધર્મ ગુમાવે છે. પરિણામે,કેન્સરગ્રસ્ત કોષો સતત વિભાજન પામીને કોષોનો સમૂહ બનાવે છે જેને $tumors$ (ગાંઠ) કહે છે.
ગાંઠ બે પ્રકારની હોય છે: $benign$ (સાધ્ય) અને $malignant$ (અસાધ્ય). $Benign$ ગાંઠ સામાન્ય રીતે તેના મૂળ સ્થાને સીમિત રહે છે અને શરીરના અન્ય ભાગોમાં ફેલાતી નથી,તેથી તે ઓછું નુકસાન કરે છે. $Malignant$ ગાંઠ એ પ્રસાર પામતા કોષોનો સમૂહ છે જેને $neoplastic$ અથવા $tumor$ $cells$ કહે છે. આ કોષો ખૂબ જ ઝડપથી વૃદ્ધિ પામે છે,આસપાસની સામાન્ય પેશીઓ પર હુમલો કરે છે અને તેમને નુકસાન પહોંચાડે છે. આ કોષો સતત વિભાજન પામતા હોવાથી,તેઓ પોષક તત્ત્વો માટે સામાન્ય કોષો સાથે સ્પર્ધા કરીને તેમને ભૂખ્યા રાખે છે. આવી ગાંઠમાંથી છૂટા પડેલા કોષો રુધિર દ્વારા દૂરના સ્થાને પહોંચીને ત્યાં નવી ગાંઠ બનાવે છે. આ ગુણધર્મને $metastasis$ (રોગવ્યાપ્તિ) કહે છે,જે અસાધ્ય ગાંઠનો સૌથી ભયાનક ગુણધર્મ છે.
$\text{કેન્સરના કારણો}$: સામાન્ય કોષોનું કેન્સરગ્રસ્ત કોષોમાં રૂપાંતરણ ભૌતિક,રાસાયણિક અથવા જૈવિક કારકો દ્વારા થઈ શકે છે. આ કારકોને $carcinogens$ (કેન્સરજન) કહે છે.
$X-rays$ અને $\gamma$ $rays$ જેવા આયનિક વિકિરણો અને $UV$ જેવા બિન-આયનિક વિકિરણો $DNA$ ને નુકસાન પહોંચાડે છે,જે નિયોપ્લાસ્ટિક રૂપાંતરણ તરફ દોરી જાય છે. તમાકુના ધુમાડામાં રહેલા રાસાયણિક કેન્સરજન ફેફસાના કેન્સરનું મુખ્ય કારણ છે. કેન્સર પ્રેરતા વાઇરસને $oncogenic$ $viruses$ કહે છે,જેમાં $viral$ $oncogenes$ નામના જનીનો હોય છે.
વધુમાં,સામાન્ય કોષોમાં $cellular$ $oncogenes$ $(c-onc)$ અથવા $proto-oncogenes$ આવેલા હોય છે,જે ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં સક્રિય થતાં કેન્સરગ્રસ્ત રૂપાંતરણ તરફ દોરી શકે છે.
$\text{કેન્સરની ચકાસણી અને નિદાન}$: કેન્સરનું વહેલું નિદાન ખૂબ જ જરૂરી છે કારણ કે તેનાથી ઘણા કિસ્સાઓમાં સફળ સારવાર શક્ય બને છે. કેન્સરની ચકાસણી પેશીની બાયોપ્સી અને હિસ્ટોપેથોલોજિકલ અભ્યાસ દ્વારા થાય છે,જ્યારે લ્યુકેમિયા જેવા કિસ્સાઓમાં રુધિર અને અસ્થિમજ્જામાં કોષોની સંખ્યા તપાસવામાં આવે છે.
બાયોપ્સીમાં,શંકાસ્પદ પેશીનો ટુકડો લઈ તેના પાતળા છેદને અભિરંજિત કરીને પેથોલોજિસ્ટ દ્વારા સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર હેઠળ તપાસવામાં આવે છે. રેડિયોગ્રાફી $(X-rays)$,$CT$ ($computed$ $tomography$),અને $MRI$ ($magnetic$ $resonance$ $imaging$) જેવી તકનીકો આંતરિક અંગોના કેન્સરને શોધવા માટે ખૂબ ઉપયોગી છે.
$CT$ સ્કેન $X-rays$ નો ઉપયોગ કરીને શરીરના અંગોની ત્રિપરિમાણીય છબી બનાવે છે. $MRI$ માં શક્તિશાળી ચુંબકીય ક્ષેત્ર અને બિન-આયનિક વિકિરણોનો ઉપયોગ કરીને જીવંત પેશીઓમાં થતા પેથોલોજિકલ અને દેહધાર્મિક ફેરફારોને સચોટ રીતે શોધી શકાય છે.
ચોક્કસ કેન્સર માટે કેન્સર-વિશિષ્ટ એન્ટિજેન્સ સામેના એન્ટિબોડીઝનો પણ ઉપયોગ થાય છે. આનુવંશિક રીતે કેન્સર થવાની સંભાવના ધરાવતી વ્યક્તિઓમાં જનીનો શોધવા માટે મોલેક્યુલર બાયોલોજીની તકનીકોનો ઉપયોગ થાય છે. આવા જનીનોની ઓળખ કેન્સરને રોકવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. આવી વ્યક્તિઓને જે કેન્સરજન પ્રત્યે તેઓ સંવેદનશીલ હોય તેનાથી દૂર રહેવાની સલાહ આપવામાં આવે છે (દા.ત. ફેફસાના કેન્સર માટે તમાકુનો ધુમાડો).
$\text{કેન્સરની સારવાર}$: કેન્સરની સારવાર માટે શસ્ત્રક્રિયા,રેડિયેશન થેરાપી અને ઇમ્યુનોથેરાપીનો ઉપયોગ થાય છે. રેડિયોથેરાપીમાં,ગાંઠના કોષોને વિકિરણ દ્વારા નાશ કરવામાં આવે છે,જેમાં આસપાસની સામાન્ય પેશીઓનું ધ્યાન રાખવામાં આવે છે. કેન્સરગ્રસ્ત કોષોને મારવા માટે વિવિધ કીમોથેરાપ્યુટિક દવાઓનો ઉપયોગ થાય છે.
આમાંની કેટલીક દવાઓ ચોક્કસ ગાંઠ માટે વિશિષ્ટ હોય છે. મોટાભાગની દવાઓની આડઅસરો જેવી કે વાળ ખરવા,એનિમિયા વગેરે જોવા મળે છે. મોટાભાગના કેન્સરની સારવાર શસ્ત્રક્રિયા,રેડિયોથેરાપી અને કીમોથેરાપીના સંયોજન દ્વારા કરવામાં આવે છે. ગાંઠના કોષો રોગપ્રતિકારક તંત્ર દ્વારા ઓળખ અને નાશથી બચી જાય છે. તેથી,દર્દીઓને $biological$ $response$ $modifiers$ જેવા કે $\alpha-interferon$ આપવામાં આવે છે,જે તેમના રોગપ્રતિકારક તંત્રને સક્રિય કરે છે અને ગાંઠનો નાશ કરવામાં મદદ કરે છે.