સંક્રાંતિ ધાતુઓના ઉદ્દીપકીય ગુણધર્મો સમજાવો.

(N/A) સંક્રાંતિ ધાતુઓ અને તેમના સંયોજનો તેમની ઉદ્દીપકીય સક્રિયતા માટે જાણીતા છે. આ મુખ્યત્વે તેમની અનેક ઓક્સિડેશન અવસ્થાઓ પ્રાપ્ત કરવાની અને સંકીર્ણો બનાવવાની ક્ષમતાને કારણે છે.
ઉદાહરણો:
$(i)$ સંપર્ક વિધિમાં વેનેડિયમ$(V)$ ઓક્સાઈડ $(V_2O_5)$.
$(ii)$ હેબર વિધિમાં સૂક્ષ્મ વિભાજિત આયર્ન $(Fe)$.
$(iii)$ ઉદ્દીપકીય હાઈડ્રોજનીકરણમાં સૂક્ષ્મ વિભાજિત નિકલ $(Ni)$.
ઉદ્દીપકીય ક્રિયાની સમજૂતી:
$(i)$ અધિશોષણ: પ્રક્રિયક અણુઓ ઉદ્દીપકની સપાટી પર અધિશોષિત થાય છે. સંક્રાંતિ ધાતુના પરમાણુઓ પ્રક્રિયક અણુઓ સાથે બંધ બનાવવા માટે તેમના $3d$ અને $4s$ ઈલેક્ટ્રોનનો ઉપયોગ કરે છે. આ સપાટી પર પ્રક્રિયકોની સાંદ્રતા વધારે છે અને પ્રક્રિયક અણુઓમાં બંધોને નિર્બળ બનાવે છે,જેનાથી સક્રિયકરણ ઊર્જા ઘટે છે.
$(ii)$ બદલાતી ઓક્સિડેશન અવસ્થાઓ: સંક્રાંતિ ધાતુઓ તેમની ઓક્સિડેશન અવસ્થાઓ બદલી શકે છે,જે ઓછી સક્રિયકરણ ઊર્જા સાથે વૈકલ્પિક માર્ગ પૂરો પાડવામાં મદદ કરે છે.
ઉદાહરણ: $Fe^{3+}$ આયનો આયોડાઈડ $(I^-)$ અને પરસલ્ફેટ $(S_2O_8^{2-})$ આયનો વચ્ચેની પ્રક્રિયાને ઉદ્દીપિત કરે છે:
$(i)$ $2I^- + S_2O_8^{2-} \xrightarrow{Fe^{3+}} I_2 + 2SO_4^{2-}$
$(ii)$ $2Fe^{2+} + S_2O_8^{2-} \rightarrow 2Fe^{3+} + 2SO_4^{2-}$