ગ્રિગ્નાર્ડ પ્રક્રિયા સવિસ્તર સમજાવો.

(N/A) કાર્બ-ધાત્વીય સંયોજનો: જે સંયોજનોમાં કાર્બન પરમાણુ ધાતુ પરમાણુ સાથે જોડાયેલ હોય તેને 'કાર્બ-ધાત્વીય' સંયોજનો કહે છે. મોટાભાગના કાર્બનિક ક્લોરાઈડ,બ્રોમાઈડ અને આયોડાઈડ સંયોજનો સક્રિય ધાતુઓ સાથે પ્રક્રિયા કરીને આવા સંયોજનો બનાવે છે.
$(b)$ ગ્રિગ્નાર્ડ પ્રક્રિયક: કાર્બનિક હેલાઈડ સંયોજનોની શુષ્ક ઈથરમાં મેગ્નેશિયમ ધાતુ સાથે પ્રક્રિયા કરવાથી આલ્કાઈલ મેગ્નેશિયમ હેલાઈડ $(RMgX)$ બને છે,જેને ગ્રિગ્નાર્ડ પ્રક્રિયક કહે છે.
$R - X + Mg \xrightarrow{\text{dry ether}} R^{-\delta} - Mg^{+\delta} - X^{-\delta}$
$CH_3CH_2Br + Mg \xrightarrow{\text{dry ether}} CH_3CH_2MgBr$
વિક્ટર ગ્રિગ્નાર્ડે $1900$ માં $RMgX$ ની શોધ કરી હતી. તે કાર્બ-ધાત્વીય સંયોજનોનો એક પ્રકાર છે.
$(c)$ પ્રતિક્રિયાત્મકતા અને પ્રક્રિયાઓ: ગ્રિગ્નાર્ડ પ્રક્રિયકમાં કાર્બન-મેગ્નેશિયમ બંધ ધ્રુવીય $(R^{-\delta} - Mg^{+\delta} - X^{-\delta})$ હોય છે કારણ કે મેગ્નેશિયમ ધન વિદ્યુતધ્રુવીય ધાતુ છે. કાર્બન પરમાણુ મેગ્નેશિયમ પાસેથી ઈલેક્ટ્રોન ખેંચે છે,જેથી કાર્બન આંશિક ઋણ બને છે. આથી તે અત્યંત પ્રતિક્રિયાત્મક છે.
ગ્રિગ્નાર્ડ પ્રક્રિયક પ્રોટોનના સ્ત્રોત સાથે પ્રક્રિયા કરીને હાઈડ્રોકાર્બન બનાવે છે:
$RMgX + H^+ \xrightarrow{OH^-} RH + Mg(OH)X$
તે પાણી,આલ્કોહોલ $(R'OH)$ અને એમાઈન $(R'NH_2, R'_2NH)$ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,જે પ્રોટોન દાતા તરીકે કાર્ય કરે છે.
$RMgX + H_2O \rightarrow RH + Mg(OH)X$
ઉદાહરણ: $CH_3Br + Mg$ $\rightarrow CH_3MgBr$ $\xrightarrow{H_2O} CH_4 + Mg(OH)Br$