આશરે સો વર્ષ પહેલાં,જ્યારે શીતળા (smallpox) નો રોગચાળો હતો,ત્યારે જે લોકો આ રોગમાંથી સાજા થયા હતા તેમને ફરીથી આ રોગ થવાની શક્યતા નહોતી. આમ,એકવાર રોગ થવો એ તે જ રોગના પછીના હુમલાઓને રોકવાનું એક સાધન હતું.
$(a)$ આવું શા માટે થાય છે? સમજાવો.
$(b)$ આપણે રોગપ્રતિકારક તંત્રને 'મૂર્ખ' બનાવી શકીએ છીએ. સ્પષ્ટ કરો.
$(c)$ રોગ નિવારણના આ સિદ્ધાંતનું નામ આપો.

(C) આવું એટલા માટે થાય છે કારણ કે જ્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર પ્રથમ વખત કોઈ ચેપી સૂક્ષ્મજીવનો સામનો કરે છે,ત્યારે તે તેની સામે પ્રતિક્રિયા આપે છે અને તેને ખાસ રીતે યાદ રાખે છે. તેથી,જ્યારે તે ચોક્કસ સૂક્ષ્મજીવ અથવા તેના નજીકના સંબંધીઓ ફરીથી શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે,ત્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર વધુ જોરશોરથી પ્રતિક્રિયા આપે છે. આ ચેપને પ્રથમ વખત કરતા પણ વધુ ઝડપથી દૂર કરે છે. આ રસીકરણ (immunisation) ના સિદ્ધાંતનો આધાર છે.
$(b)$ આપણે રોગપ્રતિકારક તંત્રને કોઈ ચોક્કસ ચેપ માટે 'યાદશક્તિ' વિકસાવવા માટે 'મૂર્ખ' બનાવી શકીએ છીએ. આ માટે આપણે શરીરમાં એવી વસ્તુ દાખલ કરીએ છીએ જે તે સૂક્ષ્મજીવની નકલ કરે છે જેની સામે આપણે રસી આપવા માંગીએ છીએ. આ વાસ્તવમાં રોગ પેદા કરતું નથી,પરંતુ તે પછીના વાસ્તવિક ચેપી સૂક્ષ્મજીવના સંપર્કને રોગમાં ફેરવાતા અટકાવે છે.
$(c)$ રોગ નિવારણના આ સિદ્ધાંતને રસીકરણ (immunisation) કહેવામાં આવે છે,જે રસીઓ દ્વારા શરીરને મજબૂત રોગપ્રતિકારક શક્તિ પ્રદાન કરે છે. ઘણી બધી ચેપી બીમારીઓને રોકવા માટે આવી રસીઓ ઉપલબ્ધ છે અને તે રોગ-વિશિષ્ટ નિવારણ પૂરું પાડે છે. ઉદાહરણ તરીકે ધનુર્વા (tetanus),ડિપ્થેરિયા,ઉટાંટિયું (whooping cough),ઓરી (measles) અને પોલિયો સામેની રસીઓ.