પ્રકાશ પ્રક્રિયાની $Z$-સ્કીમ ($Z$-scheme) નું વર્ણન કરો.

(N/A) ફોટોસિસ્ટમ $II$ $(PS-II)$ માં,પ્રક્રિયા કેન્દ્રનું ક્લોરોફિલ-$a$ $680 \ nm$ તરંગલંબાઇ ધરાવતો લાલ પ્રકાશનું શોષણ કરે છે,જેના કારણે ઇલેક્ટ્રોન ઉત્તેજિત થાય છે અને પરમાણુ કેન્દ્રથી દૂરની કક્ષામાં કૂદકો મારે છે.
આ ઇલેક્ટ્રોનને ઇલેક્ટ્રોન ગ્રાહી દ્વારા સ્વીકારવામાં આવે છે,જે તેમને ઇલેક્ટ્રોન પરિવહન તંત્રમાં મોકલે છે.
ઇલેક્ટ્રોનનું આ વહન ઓક્સિડેશન-રિડક્શન અથવા રિડોક્સ પોટેન્શિયલના સ્કેલ મુજબ નીચેની તરફ (downhill) હોય છે.
ઇલેક્ટ્રોન પરિવહન શૃંખલામાંથી પસાર થતી વખતે ઇલેક્ટ્રોન વપરાઈ જતા નથી,પરંતુ તેમને ફોટોસિસ્ટમ $I$ $(PS-I)$ ના રંજકદ્રવ્યોને આપવામાં આવે છે.
સાથે જ,$PS-I$ ના પ્રક્રિયા કેન્દ્રમાં રહેલા ઇલેક્ટ્રોન પણ $700 \ nm$ તરંગલંબાઇનો લાલ પ્રકાશ મેળવીને ઉત્તેજિત થાય છે અને બીજા ગ્રાહી અણુમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે,જેનું રિડોક્સ પોટેન્શિયલ વધારે હોય છે.
ત્યારબાદ આ ઇલેક્ટ્રોન ફરીથી નીચેની તરફ (downhill) ગતિ કરે છે,આ વખતે ઉર્જાસભર $NADP^+$ ના અણુ તરફ. આ ઇલેક્ટ્રોનનો ઉમેરો $NADP^+$ નું રિડક્શન કરીને $NADPH + H^+$ બનાવે છે.
આ ઇલેક્ટ્રોન સ્થાનાંતરણની સંપૂર્ણ સ્કીમ છે,જે $PS-II$ થી શરૂ થાય છે,ઉપરની તરફ (uphill) ગ્રાહી સુધી જાય છે,ઇલેક્ટ્રોન પરિવહન શૃંખલા દ્વારા નીચે $PS-I$ સુધી પહોંચે છે,ઇલેક્ટ્રોનનું ઉત્તેજન થાય છે,બીજા ગ્રાહીમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે અને અંતે નીચેની તરફ (downhill) $NADP^+$ સુધી પહોંચીને તેનું $NADPH + H^+$ માં રિડક્શન કરે છે.
તેના લાક્ષણિક આકારને કારણે તેને $Z$-સ્કીમ કહેવામાં આવે છે,જે ત્યારે રચાય છે જ્યારે તમામ વાહકોને રિડોક્સ પોટેન્શિયલ સ્કેલ પર ક્રમમાં ગોઠવવામાં આવે છે.