ઉત્સર્જન એકમ (નેફ્રોન) ની સ્વચ્છ અને નામનિર્દેશિત આકૃતિ દોરો.

(N/A) દરેક નેફ્રોન બે મુખ્ય ભાગોનું બનેલું છે:
$(1)$ માલપિઘિયન કાય (રીનલ કોર્પસલ) અને $(2)$ ઉત્સર્ગ નલિકા (રીનલ ટ્યુબ્યુલ).
દરેક નેફ્રોન આશરે $3 \ cm$ લાંબુ અને $20-30 \ \mu m$ પહોળું હોય છે.
$(1)$ માલપિઘિયન કાય: તે ગ્લોમેરુલસ અને બાઉમેનની કોથળી દ્વારા બનેલી એક જટિલ રચના છે.
$(i)$ ગ્લોમેરુલસ: તે રુધિરકેશિકાઓનો ગુચ્છ છે જે અભિવાહી ધમનિકા (afferent arteriole) દ્વારા બને છે,જે મૂત્રપિંડ ધમનીની એક ઝીણી શાખા છે. ગ્લોમેરુલસમાંથી રુધિર અપવાહી ધમનિકા (efferent arteriole) દ્વારા બહાર લઈ જવામાં આવે છે.
- અપવાહી ધમનિકાનો વ્યાસ અભિવાહી ધમનિકા કરતા નાનો હોય છે,જે ગ્લોમેરુલસમાં રુધિરના ગાળણમાં મદદ કરે છે.
$(ii)$ બાઉમેનની કોથળી: તે કપ આકારની,બેવડી દીવાલવાળી કોથળી છે જે ગ્લોમેરુલસને ઘેરે છે. તેની બહારની દીવાલ લાદીસમ અધિચ્છદની બનેલી છે,જ્યારે અંદરની દીવાલમાં પોડોસાઇટ્સ નામના વિશિષ્ટ કોષો આવેલા હોય છે. આ કોષો એવી રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે કે તે ગાળણ છિદ્રો બનાવે છે,જે અણુઓને તેમાંથી પસાર થવા દે છે.
$(2)$ ઉત્સર્ગ નલિકા: માલપિઘિયન કાય પછીનો તરતનો ભાગ નિકટવર્તી ગૂંચળાદાર નલિકા $(PCT)$ છે,જે અત્યંત ગૂંચળાદાર રચના છે.
$(i)$ હેન્લેનો પાશ: તે $PCT$ પછીનો હેરપિન આકારનો ભાગ છે. તે ઉતરતી ભુજા અને ચડતી ભુજા ધરાવે છે.
$(ii)$ દૂરસ્થ ગૂંચળાદાર નલિકા $(DCT)$: ચડતી ભુજા બીજી અત્યંત ગૂંચળાદાર નલિકામય રચનામાં પરિણમે છે જેને $DCT$ કહેવાય છે.
- ઘણા નેફ્રોનની $DCT$ એક સીધી નળીમાં ખુલે છે જેને સંગ્રહણ નલિકા (collecting duct) કહેવાય છે.
- ઘણી સંગ્રહણ નલિકાઓ ભેગી થઈને કેલિસીસમાં મેડ્યુલરી પિરામિડ દ્વારા મૂત્રપિંડ પેલ્વિસમાં ખુલે છે.
- મૂત્રનું નિર્માણ નેફ્રોનમાં થાય છે,જ્યારે સંગ્રહણ નલિકા મૂત્રને નિકાલ માટે મૂત્રપિંડ પેલ્વિસ સુધી પહોંચાડે છે.