સમજાવો: જલક્ષમતા (Water Potential).

(N/A) $\Rightarrow$ વનસ્પતિ-પાણીના સંબંધોને સમજવા માટે અમુક પ્રમાણિત શબ્દોની સમજ જરૂરી છે.
$\Rightarrow$ જલક્ષમતા $(\Psi_{w})$ એ પાણીના વહનને સમજવા માટેનો પાયાનો ખ્યાલ છે.
$\Rightarrow$ દ્રાવ્ય ક્ષમતા $(\Psi_{s})$ અને દબાણ ક્ષમતા $(\Psi_{p})$ એ બે મુખ્ય ઘટકો છે જે જલક્ષમતા નક્કી કરે છે.
$\Rightarrow$ સમજૂતી: પાણીના અણુઓ ગતિજ ઉર્જા ધરાવે છે. પ્રવાહી અને વાયુ સ્વરૂપમાં તેઓ યાદચ્છિક,ઝડપી અને સતત ગતિમાં હોય છે.
$\Rightarrow$ તંત્રમાં પાણીની સાંદ્રતા જેટલી વધારે,તેની ગતિજ ઉર્જા અથવા 'જલક્ષમતા' તેટલી વધારે. તેથી,શુદ્ધ પાણીની જલક્ષમતા સૌથી વધુ હોય છે.
$\Rightarrow$ જો પાણી ધરાવતા બે તંત્રો સંપર્કમાં હોય,તો પાણીના અણુઓ ઊંચી જલક્ષમતા ધરાવતા તંત્રમાંથી નીચી જલક્ષમતા ધરાવતા તંત્ર તરફ વહન પામે છે. આ પ્રક્રિયાને પ્રસરણ કહે છે.
$\Rightarrow$ જલક્ષમતાને ગ્રીક સંજ્ઞા $\Psi$ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે અને તેને પાસ્કલ $(Pa)$ જેવા દબાણના એકમોમાં દર્શાવવામાં આવે છે.
$\Rightarrow$ પ્રણાલીગત રીતે,પ્રમાણિત તાપમાને શુદ્ધ પાણીની જલક્ષમતા,જેના પર કોઈ દબાણ ન હોય,તેને શૂન્ય લેવામાં આવે છે.
$\Rightarrow$ જો શુદ્ધ પાણીમાં દ્રાવ્ય ઓગળવામાં આવે,તો મુક્ત પાણીના અણુઓની સાંદ્રતા ઘટે છે,જે તેની જલક્ષમતા ઘટાડે છે. તેથી,તમામ દ્રાવણોની જલક્ષમતા શુદ્ધ પાણી કરતા ઓછી હોય છે.
$\Rightarrow$ દ્રાવ્ય ઉમેરવાને કારણે થતા આ ઘટાડાને દ્રાવ્ય ક્ષમતા $(\Psi_{s})$ કહે છે. $\Psi_{s}$ હંમેશા ઋણ હોય છે. દ્રાવ્યના અણુઓ જેટલા વધારે,$\Psi_{s}$ તેટલી ઓછી (વધુ ઋણ) હોય છે.
$\Rightarrow$ વાતાવરણીય દબાણે રહેલા દ્રાવણ માટે,$\Psi_{w} = \Psi_{s}$.
$\Rightarrow$ જો શુદ્ધ પાણી કે દ્રાવણ પર વાતાવરણીય દબાણ કરતા વધારે દબાણ લાગુ કરવામાં આવે,તો તેની જલક્ષમતા વધે છે. આ દબાણ ક્ષમતા $(\Psi_{p})$ વધારે છે.
$\Rightarrow$ દબાણ ક્ષમતા સામાન્ય રીતે ધન હોય છે. વનસ્પતિઓમાં,જલવાહકમાં ઋણ ક્ષમતા અથવા તણાવ પાણીના વહનમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.
$\Rightarrow$ આ ઘટકો વચ્ચેનો સંબંધ આ મુજબ છે: $\Psi_{w} = \Psi_{s} + \Psi_{p}$.