ઉત્પાદકતા અને તેના પ્રકારો સમજાવો.

(N/A) કોઈપણ નિવસનતંત્રના કાર્ય અને અસ્તિત્વ માટે સૌર ઊર્જાનો સતત પુરવઠો પાયાની જરૂરિયાત છે.
$(i)$ પ્રાથમિક ઉત્પાદકતા: પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન વનસ્પતિઓ દ્વારા એકમ વિસ્તારમાં ચોક્કસ સમયગાળામાં ઉત્પન્ન થયેલ જૈવભાર કે કાર્બનિક દ્રવ્યના જથ્થાને પ્રાથમિક ઉત્પાદકતા કહે છે.
તેને વજન $(g \cdot m^{-2})$ અથવા ઊર્જા $(kcal \cdot m^{-2})$ ના સ્વરૂપમાં દર્શાવવામાં આવે છે.
જૈવભાર ઉત્પાદનના દરને ઉત્પાદકતા કહે છે. તેને $g \cdot m^{-2} \cdot yr^{-1}$ અથવા $(kcal \cdot m^{-2}) \cdot yr^{-1}$ ના એકમમાં દર્શાવવામાં આવે છે. તેના બે પ્રકાર છે: કુલ પ્રાથમિક ઉત્પાદકતા $(GPP)$ અને ચોખ્ખી પ્રાથમિક ઉત્પાદકતા $(NPP)$.
નિવસનતંત્રની કુલ પ્રાથમિક ઉત્પાદકતા $(GPP)$ એટલે પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન કાર્બનિક દ્રવ્યના ઉત્પાદનનો દર. $GPP$ નો નોંધપાત્ર જથ્થો વનસ્પતિઓ શ્વસનમાં વાપરે છે. કુલ પ્રાથમિક ઉત્પાદકતામાંથી શ્વસન દરમિયાન થતો વ્યય $(R)$ બાદ કરતાં ચોખ્ખી પ્રાથમિક ઉત્પાદકતા $(NPP)$ મળે છે.
$GPP - R = NPP$
ચોખ્ખી પ્રાથમિક ઉત્પાદકતા એ પરપોષીઓ (તૃણાહારીઓ અને વિઘટકો) માટે ઉપલબ્ધ જૈવભાર છે.
$(ii)$ દ્વિતીયક ઉત્પાદકતા: ઉપભોગીઓ દ્વારા નવા કાર્બનિક દ્રવ્યના નિર્માણના દરને દ્વિતીયક ઉત્પાદકતા કહે છે.
પ્રાથમિક ઉત્પાદકતા તે વિસ્તારમાં જોવા મળતી વનસ્પતિની જાતિઓ, પર્યાવરણીય પરિબળો, પોષક તત્વોની ઉપલબ્ધતા અને વનસ્પતિની પ્રકાશસંશ્લેષણ ક્ષમતા પર આધાર રાખે છે. તેથી, તે વિવિધ પ્રકારના નિવસનતંત્રોમાં અલગ-અલગ હોય છે.
સમગ્ર જીવાવરણની વાર્ષિક ચોખ્ખી પ્રાથમિક ઉત્પાદકતા આશરે $170$ અબજ ટન (શુષ્ક વજન) કાર્બનિક દ્રવ્ય છે. પૃથ્વીની સપાટીના $70$ ટકા ભાગ રોકતા હોવા છતાં, મહાસાગરોની ઉત્પાદકતા માત્ર $55$ અબજ ટન છે, બાકીની ઉત્પાદકતા જમીન પર જોવા મળે છે.