પ્રક્રિયા ભાગફળ (reaction quotient) સમજાવો અને પ્રક્રિયાની દિશાનું અનુમાન કેવી રીતે કરી શકાય તે જણાવો.

(N/A) સંતુલન અચળાંકો $K_{c}$ અને $K_{p}$ કોઈપણ તબક્કે પ્રક્રિયા કઈ દિશામાં આગળ વધશે તેનું અનુમાન કરવામાં મદદ કરે છે.
આ માટે,આપણે પ્રક્રિયા ભાગફળ $Q$ ની ગણતરી કરીએ છીએ ($Q_{c}$ મોલર સાંદ્રતા માટે અને $Q_{p}$ આંશિક દબાણ માટે).
તેને $K_{c}$ ની જેમ જ વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે,સિવાય કે $Q_{c}$ માં સાંદ્રતા સંતુલન મૂલ્યો હોવા જરૂરી નથી.
સામાન્ય પ્રક્રિયા માટે: $aA + bB \rightleftharpoons cC + dD$
$Q_{c} = \frac{[C]^{c}[D]^{d}}{[A]^{a}[B]^{b}}$
$(i)$ જો $Q_{c} < K_{c}$ હોય,તો પ્રક્રિયા પુરોગામી દિશામાં (નીપજો તરફ) આગળ વધશે.
$(ii)$ જો $Q_{c} > K_{c}$ હોય,તો પ્રક્રિયા પ્રતિગામી દિશામાં (પ્રક્રિયકો તરફ) આગળ વધશે.
$(iii)$ જો $Q_{c} = K_{c}$ હોય,તો પ્રક્રિયા મિશ્રણ સંતુલનમાં છે.
ઉદાહરણ: વાયુરૂપ પ્રક્રિયા $H_{2(g)} + I_{2(g)} \rightleftharpoons 2HI_{(g)}$ ધ્યાનમાં લો,જ્યાં $700 \ K$ તાપમાને $K_{c} = 57.0$ છે. જો કોઈ ચોક્કસ સમયે $t$ સાંદ્રતા $[H_{2}]_{t} = 0.1 \ M$,$[I_{2}]_{t} = 0.2 \ M$ અને $[HI]_{t} = 0.40 \ M$ હોય,તો:
$Q_{c} = \frac{[HI]^{2}}{[H_{2}][I_{2}]} = \frac{(0.40)^{2}}{(0.1)(0.2)} = \frac{0.16}{0.02} = 8.0$
અહીં $Q_{c} < K_{c}$ હોવાથી,પ્રક્રિયા પુરોગામી દિશામાં આગળ વધશે અને વધુ $HI$ બનશે જ્યાં સુધી $Q_{c} = K_{c}$ ન થાય.