સહ-કારકો (co-factors) એટલે શું? તેના પ્રકારો વર્ણવો.

(N/A) $\rightarrow$ ઉત્સેચકો એક અથવા અનેક પોલીપેપ્ટાઈડ શૃંખલાઓના બનેલા હોય છે. સામાન્ય રીતે,ઉત્સેચકને ઉદ્દીપકીય રીતે સક્રિય બનાવવા માટે તેની સાથે જોડાયેલા બિન-પ્રોટીન ઘટકોને સહ-કારકો (co-factors) કહેવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ ઉત્સેચકના પ્રોટીન ભાગને એપોએન્ઝાઈમ કહેવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ સહ-કારકોના ત્રણ પ્રકારો ઓળખી શકાય છે:
$\rightarrow$ $(1)$ પ્રોસ્થેટિક સમૂહો,$(2)$ સહ-ઉત્સેચકો (Co-enzymes),$(3)$ ધાતુ આયનો.
$\rightarrow$ $(1)$ પ્રોસ્થેટિક સમૂહો: પ્રોસ્થેટિક સમૂહો કાર્બનિક સંયોજનો છે જે એપોએન્ઝાઈમ સાથે મજબૂતીથી જોડાયેલા હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે,પેરોક્સિડેઝ અને કેટાલેઝ,જે હાઈડ્રોજન પેરોક્સાઈડનું $H_{2}O$ અને $O_{2}$ માં વિઘટન કરે છે,તેમાં હીમ $(Fe^{++})$ એ પ્રોસ્થેટિક સમૂહ છે અને તે ઉત્સેચકની સક્રિય જગ્યાનો ભાગ છે.
$\rightarrow$ $(2)$ સહ-ઉત્સેચકો: આ પણ કાર્બનિક સંયોજનો છે. તેઓ એપોએન્ઝાઈમ સાથે કામચલાઉ રીતે જોડાયેલા હોય છે.
$\rightarrow$ તેઓ ઘણી બધી ઉત્સેચક-ઉદ્દીપિત પ્રતિક્રિયાઓમાં સહ-કારક તરીકે કાર્ય કરે છે.
$\rightarrow$ ઘણા સહ-ઉત્સેચકોમાં વિટામિન્સ તેમના ઘટક તરીકે હોય છે,દા.ત.,સહ-ઉત્સેચક નિકોટિનામાઈડ એડેનાઈન ડાયન્યુક્લિયોટાઈડ $(NAD)$ અને $NADP$ માં વિટામિન નિયાસિન હોય છે.
$\rightarrow$ $(3)$ ધાતુ આયનો: ઘણા ઉત્સેચકોની સક્રિયતા માટે આ આવશ્યક છે,જે સક્રિય જગ્યા પર રહેલી પાર્શ્વ શૃંખલાઓ સાથે સંકલન બંધ બનાવે છે અને તે જ સમયે સબસ્ટ્રેટ સાથે એક કે તેથી વધુ સંકલન બંધ બનાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,ઝિંક એ કાર્બોક્સિપેપ્ટાઈડેઝ ઉત્સેચક માટે સહ-કારક છે. જ્યારે ઉત્સેચકમાંથી સહ-કારક દૂર કરવામાં આવે છે ત્યારે તેની ઉદ્દીપકીય સક્રિયતા નાશ પામે છે.