જળવિભાજન (Hydrolysis) એટલે શું? જળવિભાજન ન કરતા અને જળવિભાજન કરતા આયનો વચ્ચેનો તફાવત આપો.

(N/A) વ્યાખ્યા: ક્ષારના ધન આયનો અથવા ઋણ આયનો અથવા બંનેની પાણી સાથેની પ્રક્રિયાને જળવિભાજન કહે છે.
એસિડ અને બેઇઝ વચ્ચેની પ્રક્રિયાથી બનેલા ક્ષારો પાણીમાં આયનીકરણ પામે છે. ક્ષારના આયનીકરણથી બનતા આયનો $(i)$ કાં તો જલીય દ્રાવણમાં જલયુક્ત આયનો તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે અથવા $(ii)$ ક્ષારની પ્રકૃતિના આધારે અનુરૂપ એસિડ/બેઇઝ બનાવવા માટે પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરે છે. આ પ્રક્રિયાથી દ્રાવણની $pH$ અસર પામે છે.
$I$. જળવિભાજન ન કરતા આયનો (જલયુક્ત રહેતા આયનો):
આવા આયનો દ્રાવણમાં આયન તરીકે જ રહે છે અને $pH$ ને અસર કરતા નથી. તેઓ જળવિભાજન પામતા નથી.
- ધન આયનો: પ્રબળ બેઇઝના ધન આયનો ($Na^{+}$,$K^{+}$,$Ca^{2+}$,$Ba^{2+}$) જલીય આયન તરીકે રહે છે અને જળવિભાજન પામતા નથી.
- ઋણ આયનો: પ્રબળ એસિડના ઋણ આયનો ($Cl^{-}$,$Br^{-}$,$NO_{3}^{-}$,$ClO_{4}^{-}$,$SO_{4}^{2-}$) જળવિભાજન પામતા નથી.
આવા દ્રાવણો તટસ્થ હોય છે અને તેમની $pH = 7$ હોય છે. દા.ત.,$NaCl$,$KCl$,$NaNO_{3}$,$NaClO_{4}$.
$II$. જળવિભાજન કરતા અને પારસ્પરિક ક્રિયા કરતા આયનો:
આવા આયનો ક્ષારની પ્રકૃતિ મુજબ પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરે છે અને અનુરૂપ એસિડ કે બેઇઝ બનાવી $pH$ પર અસર કરે છે. આ પ્રક્રિયાને જળવિભાજન કહે છે.
- ધન આયનો: પ્રબળ એસિડ અને નિર્બળ બેઇઝના ક્ષાર (દા.ત.,$NH_{4}Cl$) માં $NH_{4}^{+}$ જેવા આયનો જળવિભાજન પામે છે,જેથી દ્રાવણ એસિડિક બને છે.
- ઋણ આયનો: નિર્બળ એસિડ અને પ્રબળ બેઇઝના દ્રાવણમાં (દા.ત.,$NaCH_{3}COO$),ઋણ આયન ($CH_{3}COO^{-}$,$HCOO^{-}$,$S^{2-}$,$CrO_{4}^{2-}$) જળવિભાજન પામે છે,જેથી દ્રાવણ બેઝિક બને છે.
આવા દ્રાવણો એસિડિક અથવા બેઝિક ($pH < 7$ અથવા $pH > 7$) હોઈ શકે છે. દા.ત.,$NH_{4}Cl$ (એસિડિક) અને $CH_{3}COONa$ (બેઝિક).
$pH$ માટેનું સૂત્ર: $pH = 7 + \frac{1}{2} (pK_{a} - pK_{b})$.