સલ્ફર ડાયોક્સાઇડની બનાવટ પર નોંધ લખો. સલ્ફર ડાયોક્સાઇડના ગુણધર્મો સમજાવો. તેના ઉપયોગો જણાવો.

(N/A) બનાવટ:
$1$. જ્યારે સલ્ફરને હવા અથવા ઓક્સિજનમાં બાળવામાં આવે છે ત્યારે સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ થોડા $(6-8 \%)$ સલ્ફર ટ્રાયોક્સાઇડ સાથે બને છે: $S_{(s)} + O_{2(g)} \rightarrow SO_{2(g)}$
$2$. પ્રયોગશાળામાં,તે સલ્ફાઇટની મંદ સલ્ફ્યુરિક એસિડ સાથે પ્રક્રિયા કરીને સરળતાથી ઉત્પન્ન થાય છે: $SO_{3(aq)}^{2-} + 2H_{(aq)}^{+} \rightarrow H_{2}O_{(l)} + SO_{2(g)}$
$3$. ઔદ્યોગિક રીતે,$SO_{2}$ સલ્ફાઇડ અયસ્કોના ભૂંજનની આડપેદાશ તરીકે મેળવવામાં આવે છે: $4FeS_{2(s)} + 11O_{2(g)} \rightarrow 2Fe_{2}O_{3(s)} + 8SO_{2(g)}$
ગુણધર્મો:
$(i)$ ભૌતિક ગુણધર્મો: સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ તીવ્ર ગંધ ધરાવતો રંગહીન વાયુ છે અને પાણીમાં ખૂબ જ દ્રાવ્ય છે. તે $263 \ K$ તાપમાને ઉકળે છે અને $2 \ atm$ દબાણે ઓરડાના તાપમાને પ્રવાહી બને છે. $SO_{2}$ નો આકાર કોણીય છે. તે બે કેનોનિકલ સ્વરૂપોનું સંસ્પંદન સંકર છે.
$(ii)$ રાસાયણિક ગુણધર્મો:
- $SO_{2}$ જ્યારે પાણીમાંથી પસાર થાય છે ત્યારે સલ્ફ્યુરસ એસિડનું દ્રાવણ બનાવે છે: $SO_{2(g)} + H_{2}O_{(l)} \rightleftharpoons H_{2}SO_{3(aq)}$
- તે $NaOH$ દ્રાવણ સાથે પ્રક્રિયા કરીને સોડિયમ સલ્ફાઇટ બનાવે છે,જે વધુ $SO_{2}$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને સોડિયમ હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇટ બનાવે છે: $2NaOH + SO_{2} \rightarrow Na_{2}SO_{3} + H_{2}O$; $Na_{2}SO_{3} + H_{2}O + SO_{2} \rightarrow 2NaHSO_{3}$
- $SO_{2}$ ચારકોલ (ઉદ્દીપક) ની હાજરીમાં ક્લોરિન સાથે પ્રક્રિયા કરીને સલ્ફ્યુરાઇલ ક્લોરાઇડ આપે છે: $SO_{2(g)} + Cl_{2(g)} \rightarrow SO_{2}Cl_{2(l)}$
- વેનેડિયમ$(V)$ ઓક્સાઇડની હાજરીમાં,તે $SO_{3}$ માં ઓક્સિડેશન પામે છે: $SO_{2(g)} + \frac{1}{2}O_{2(g)} \xrightarrow{V_{2}O_{5}} SO_{3(g)}$
- ભેજવાળો સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ રિડક્શનકર્તા તરીકે કામ કરે છે: $2Fe^{3+} + SO_{2} + 2H_{2}O \rightarrow 2Fe^{2+} + SO_{4}^{2-} + 4H^{+}$; $5SO_{2} + 2MnO_{4}^{-} + 2H_{2}O \rightarrow 5SO_{4}^{2-} + 4H^{+} + 2Mn^{2+}$
ઉપયોગો:
- પેટ્રોલિયમ અને ખાંડના શુદ્ધિકરણમાં.
- ઊન અને રેશમના બ્લીચિંગમાં.
- એન્ટિ-ક્લોર,જંતુનાશક અને પ્રિઝર્વેટિવ તરીકે.
- $H_{2}SO_{4}$,$NaHSO_{3}$ અને $Ca(HSO_{3})_{2}$ જેવા ઔદ્યોગિક રસાયણો $SO_{2}$ માંથી બનાવવામાં આવે છે.
- પ્રવાહી $SO_{2}$ નો ઉપયોગ ઘણા અકાર્બનિક અને કાર્બનિક રસાયણોને ઓગાળવા માટે દ્રાવક તરીકે થાય છે.