ભૌતિક રાશિના માપનમાં થતી ભૂલોના પ્રકારો લખો અને સમજાવો.

(N/A) ભૌતિક રાશિઓના માપનમાં થતી ભૂલોને નીચે મુજબ વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$(a)$ વ્યવસ્થિત ભૂલ (Systematic Error)
$(b)$ યાદચ્છિક ભૂલ (Random Error)
$(a)$ વ્યવસ્થિત ભૂલ:
વ્યવસ્થિત ભૂલો એવી ભૂલો છે જે એક જ દિશામાં,કાં તો ધન અથવા ઋણ હોય છે. આ ભૂલો જાણીતા સ્ત્રોતોને કારણે ઉદભવે છે.
$(i)$ સાધનની ભૂલ (Instrumental Error): આ ભૂલ માપન સાધનની અપૂર્ણ ડિઝાઇન અથવા કેલિબ્રેશન અથવા સાધનમાં રહેલી શૂન્ય ભૂલને કારણે ઉદભવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,થર્મોમીટરનું કેલિબ્રેશન યોગ્ય ન હોય તો તે $STP$ પર $100^{\circ}C$ ને બદલે $104^{\circ}C$ વાંચી શકે છે.
$(ii)$ પ્રાયોગિક પદ્ધતિમાં અપૂર્ણતા: આ ભૂલ પ્રાયોગિક ગોઠવણીમાં રહેલી ખામીઓને કારણે થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે,જો થર્મોમીટરને શરીરના સંપર્કમાં યોગ્ય રીતે મૂકવામાં ન આવે,તો તે શરીરનું સાચું તાપમાન માપી શકશે નહીં.
$(iii)$ વ્યક્તિગત ભૂલ (Personal Error): આ ભૂલ વ્યક્તિગત પૂર્વગ્રહ,સાધનોની યોગ્ય ગોઠવણીનો અભાવ અથવા બેદરકારીને કારણે ઉદભવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,જો અવલોકનકારનું માથું સ્કેલ વાંચતી વખતે યોગ્ય સ્થિતિમાં ન હોય,તો પેરેલેક્સ (દ્રષ્ટિભેદ) ભૂલ થાય છે.
વ્યવસ્થિત ભૂલોને પ્રાયોગિક તકનીકોમાં સુધારો કરીને,વધુ સારા સાધનો પસંદ કરીને અને વ્યક્તિગત પૂર્વગ્રહ દૂર કરીને ઘટાડી શકાય છે.
$(b)$ યાદચ્છિક ભૂલ:
જે ભૂલો ચિહ્ન અને કદની દ્રષ્ટિએ અનિયમિત અને યાદચ્છિક રીતે થાય છે તેને યાદચ્છિક ભૂલ કહેવાય છે. આ ભૂલો પ્રાયોગિક પરિસ્થિતિઓમાં અનિશ્ચિત વધઘટને કારણે ઉદભવે છે (દા.ત. તાપમાન,વોલ્ટેજ સપ્લાય). ઉદાહરણ તરીકે,જ્યારે એક જ વ્યક્તિ સમાન અવલોકનનું પુનરાવર્તન કરે છે,ત્યારે તેને દરેક વખતે અલગ-અલગ રીડિંગ મળી શકે છે. આ ભૂલો ધન કે ઋણ હોઈ શકે છે અને મોટી સંખ્યામાં અવલોકનોની સરેરાશ લઈને તેને ઘટાડી શકાય છે.