Medium
$(a)$ રાસાયણિક સંશ્લેષણમાં શું જરૂરી છે? તેના માટે શું કરવામાં આવશે?
$(b)$ લે શેટલિયરનો સિદ્ધાંત લખો.
$(b)$ લે શેટલિયરનો સિદ્ધાંત લખો.
(N/A) રાસાયણિક સંશ્લેષણના મુખ્ય લક્ષ્યોમાં $(i)$ નીપજોનું મહત્તમ ઉત્પાદન કરવું અને $(ii)$ ઉર્જાનો ખર્ચ ઘટાડવો છે.
આનો અર્થ એ છે કે હળવા તાપમાન અને દબાણની સ્થિતિમાં નીપજોનું મહત્તમ ઉત્પાદન મેળવવું. જો આવું ન થાય,તો પ્રાયોગિક પરિસ્થિતિઓને સમાયોજિત કરવાની જરૂર છે. ઉદાહરણ તરીકે,$N_2$ અને $H_2$ માંથી એમોનિયાના સંશ્લેષણ માટે હેબર પ્રક્રિયામાં,પ્રાયોગિક પરિસ્થિતિઓની પસંદગી આર્થિક રીતે ખૂબ મહત્વની છે.
સંતુલન અચળાંક,$K_c$,પ્રારંભિક સાંદ્રતાથી સ્વતંત્ર છે. પરંતુ જો સંતુલન પર રહેલી સિસ્ટમમાં એક અથવા વધુ પ્રક્રિયક પદાર્થોની સાંદ્રતામાં ફેરફાર કરવામાં આવે,તો સિસ્ટમ સંતુલનમાં રહેતી નથી; અને સિસ્ટમ ફરીથી સંતુલનમાં ન આવે ત્યાં સુધી ચોક્કસ દિશામાં ચોખ્ખી પ્રક્રિયા થાય છે.
સિસ્ટમના તાપમાન અથવા દબાણમાં ફેરફાર પણ સંતુલનને બદલી શકે છે.
પ્રક્રિયા કઈ દિશામાં આગળ વધશે તે નક્કી કરવા અને સંતુલન પર પરિસ્થિતિઓના ફેરફારની અસર વિશે ગુણાત્મક આગાહી કરવા માટે લે શેટલિયરના સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ થાય છે.
લે શેટલિયરનો સિદ્ધાંત: "સિસ્ટમની સંતુલન સ્થિતિ નક્કી કરતા કોઈપણ પરિબળમાં ફેરફાર કરવાથી સિસ્ટમમાં એવો ફેરફાર થાય છે કે જેથી તે ફેરફારની અસર ઘટે અથવા નાબૂદ થાય." આ તમામ ભૌતિક અને રાસાયણિક સંતુલન માટે લાગુ પડે છે.
આનો અર્થ એ છે કે હળવા તાપમાન અને દબાણની સ્થિતિમાં નીપજોનું મહત્તમ ઉત્પાદન મેળવવું. જો આવું ન થાય,તો પ્રાયોગિક પરિસ્થિતિઓને સમાયોજિત કરવાની જરૂર છે. ઉદાહરણ તરીકે,$N_2$ અને $H_2$ માંથી એમોનિયાના સંશ્લેષણ માટે હેબર પ્રક્રિયામાં,પ્રાયોગિક પરિસ્થિતિઓની પસંદગી આર્થિક રીતે ખૂબ મહત્વની છે.
સંતુલન અચળાંક,$K_c$,પ્રારંભિક સાંદ્રતાથી સ્વતંત્ર છે. પરંતુ જો સંતુલન પર રહેલી સિસ્ટમમાં એક અથવા વધુ પ્રક્રિયક પદાર્થોની સાંદ્રતામાં ફેરફાર કરવામાં આવે,તો સિસ્ટમ સંતુલનમાં રહેતી નથી; અને સિસ્ટમ ફરીથી સંતુલનમાં ન આવે ત્યાં સુધી ચોક્કસ દિશામાં ચોખ્ખી પ્રક્રિયા થાય છે.
સિસ્ટમના તાપમાન અથવા દબાણમાં ફેરફાર પણ સંતુલનને બદલી શકે છે.
પ્રક્રિયા કઈ દિશામાં આગળ વધશે તે નક્કી કરવા અને સંતુલન પર પરિસ્થિતિઓના ફેરફારની અસર વિશે ગુણાત્મક આગાહી કરવા માટે લે શેટલિયરના સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ થાય છે.
લે શેટલિયરનો સિદ્ધાંત: "સિસ્ટમની સંતુલન સ્થિતિ નક્કી કરતા કોઈપણ પરિબળમાં ફેરફાર કરવાથી સિસ્ટમમાં એવો ફેરફાર થાય છે કે જેથી તે ફેરફારની અસર ઘટે અથવા નાબૂદ થાય." આ તમામ ભૌતિક અને રાસાયણિક સંતુલન માટે લાગુ પડે છે.
Explore More
Similar Questions
નીચેનામાંથી કઈ પ્રક્રિયાઓ પર દબાણ વધારવાની અસર થશે? ઉપરાંત,જણાવો કે આ ફેરફારને કારણે પ્રક્રિયા પુરોગામી કે પ્રતિગામી દિશામાં જશે.
$(i)$ $COCl_{2(g)} \longleftrightarrow CO_{(g)} + Cl_{2(g)}$
$(ii)$ $CH_{4(g)} + 2S_{2(g)} \longleftrightarrow CS_{2(g)} + 2H_2S_{(g)}$
$(iii)$ $CO_{2(g)} + C_{(s)} \longleftrightarrow 2CO_{(g)}$
$(iv)$ $2H_{2(g)} + CO_{(g)} \longleftrightarrow CH_3OH_{(g)}$
$(v)$ $CaCO_{3(s)} \longleftrightarrow CaO_{(s)} + CO_{2(g)}$
$(vi)$ $4NH_{3(g)} + 5O_{2(g)} \longleftrightarrow 4NO_{(g)} + 6H_2O_{(g)}$
$(i)$ $COCl_{2(g)} \longleftrightarrow CO_{(g)} + Cl_{2(g)}$
$(ii)$ $CH_{4(g)} + 2S_{2(g)} \longleftrightarrow CS_{2(g)} + 2H_2S_{(g)}$
$(iii)$ $CO_{2(g)} + C_{(s)} \longleftrightarrow 2CO_{(g)}$
$(iv)$ $2H_{2(g)} + CO_{(g)} \longleftrightarrow CH_3OH_{(g)}$
$(v)$ $CaCO_{3(s)} \longleftrightarrow CaO_{(s)} + CO_{2(g)}$
$(vi)$ $4NH_{3(g)} + 5O_{2(g)} \longleftrightarrow 4NO_{(g)} + 6H_2O_{(g)}$
Medium
View Solutionસંપર્ક વિધિ (contact process) દ્વારા $SO_3$ ના નિર્માણમાં,વપરાતી પરિસ્થિતિઓ કઈ છે?
Easy
View Solutionજ્યારે દબાણ અચળ રહે ત્યારે સંતુલન પર રહેલી પ્રતિવર્તી પ્રક્રિયામાં નિષ્ક્રિય વાયુ ઉમેરવામાં આવે તો શું થશે?
Medium
View Solutionસંતુલન અવસ્થામાં નીચેની પ્રક્રિયામાં હિલિયમ વાયુ ઉમેરવાની અસર શું થશે:
$PCl_{5(g)} \rightleftharpoons PCl_{3(g)} + Cl_{2(g)}$
$PCl_{5(g)} \rightleftharpoons PCl_{3(g)} + Cl_{2(g)}$
જ્યારે $NaNO_{3(s)}$ ને બંધ પાત્રમાં ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે $O_{2(g)}$ મુક્ત થાય છે અને $NaNO_{2(s)}$ બાકી રહે છે. સંતુલન આ મુજબ છે: $NaNO_{3(s)} \rightleftharpoons NaNO_{2(s)} + 1/2 O_{2(g)}$. નીચેનામાંથી કયું સાચું છે?
Easy
View SolutionVedclass Products
For Students
Vedclass Test Series
Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.
Start Free TrialFor Teachers
Exam Paper Generator
Generate Set A/B/C/D exam papers from 7.5L+ questions in 2 minutes. 3 chapters free.
Try FreeFor Institutes
Online Exam Module
Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.
See Demo