પાકની નવી આનુવંશિક જાત વિકસાવવા માટેના વિવિધ સોપાનનું વર્ણન કરો.

(A) પાકની નવી આનુવંશિક જાત વિકસાવવા માટેના મુખ્ય સોપાન નીચે મુજબ છે:
$(i)$ વિવિધતાનો સંગ્રહ: આનુવંશિક વિવિધતા એ કોઈપણ સંવર્ધન કાર્યક્રમનો પાયો છે.
- ઘણા પાકોમાં,અગાઉથી અસ્તિત્વ ધરાવતી આનુવંશિક વિવિધતા પાકના જંગલી સંબંધીઓમાંથી ઉપલબ્ધ હોય છે.
- ખેતીલાયક જાતિઓની તમામ વિવિધ જંગલી જાતો,પ્રજાતિઓ અને સંબંધીઓનો સંગ્રહ અને જાળવણી એ પૂર્વ-જરૂરિયાત છે.
આપેલ પાકમાં તમામ જનીનો માટે વિવિધ વૈકલ્પિક કારકો (alleles) ધરાવતા સમગ્ર સંગ્રહને જર્મપ્લાઝમ સંગ્રહ કહેવામાં આવે છે.
$(ii)$ પિતૃઓનું મૂલ્યાંકન અને પસંદગી: ઇચ્છનીય લક્ષણોના સંયોજન ધરાવતા છોડને ઓળખવા માટે જર્મપ્લાઝમનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.
પસંદ કરેલા છોડનો ગુણાકાર કરવામાં આવે છે અને તેનો ઉપયોગ સંકરણની પ્રક્રિયામાં થાય છે. જ્યાં ઇચ્છનીય અને શક્ય હોય ત્યાં શુદ્ધ વંશાવલિ (purelines) બનાવવામાં આવે છે.
$(iii)$ પસંદ કરેલા પિતૃઓ વચ્ચે આંતર-સંકરણ: ઇચ્છિત લક્ષણો ઘણીવાર બે અલગ-અલગ છોડ (પિતૃઓ) માંથી મેળવવા પડે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,એક પિતૃની ઉચ્ચ પ્રોટીન ગુણવત્તાને બીજા પિતૃના રોગ પ્રતિકારક શક્તિ સાથે જોડવાની જરૂર પડી શકે છે. આ બે પિતૃઓનું સંકરણ કરીને શક્ય છે,જેથી એવા સંકર છોડ ઉત્પન્ન થાય જે એક જ છોડમાં ઇચ્છિત લક્ષણોને આનુવંશિક રીતે જોડે છે.
આ ખૂબ જ સમય માંગી લેતી અને કંટાળાજનક પ્રક્રિયા છે કારણ કે નર પિતૃ તરીકે પસંદ કરેલા છોડમાંથી પરાગરજ એકત્રિત કરીને માદા પિતૃ તરીકે પસંદ કરેલા ફૂલોના પરાગાસન પર મૂકવી પડે છે.
વધુમાં,તે જરૂરી નથી કે સંકર છોડ ઇચ્છિત લક્ષણો ધરાવે; સામાન્ય રીતે થોડા સો થી હજાર સંકરણોમાંથી માત્ર એક જ ઇચ્છિત સંયોજન દર્શાવે છે.
$(iv)$ શ્રેષ્ઠ પુનઃસંયોજિતોની પસંદગી અને પરીક્ષણ: આ સોપાનમાં સંકર છોડની સંતતિમાંથી એવા છોડની પસંદગી કરવામાં આવે છે જે ઇચ્છિત લક્ષણ સંયોજન ધરાવે છે.
પસંદગીની પ્રક્રિયા સંવર્ધનના ઉદ્દેશ્યની સફળતા માટે નિર્ણાયક છે અને સંતતિના સાવચેતીપૂર્વક વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકનની જરૂર છે.
આ સોપાન એવા છોડ આપે છે જે બંને પિતૃઓ કરતા શ્રેષ્ઠ હોય છે.
- આ છોડને ઘણી પેઢીઓ સુધી સ્વ-પરાગનયન કરાવવામાં આવે છે જ્યાં સુધી તેઓ સમાનતાની સ્થિતિ પ્રાપ્ત ન કરે,જેથી લક્ષણો સંતતિમાં અલગ ન પડે.
$(v)$ નવી જાતોનું પરીક્ષણ,મુક્તિ અને વ્યાપારીકરણ: નવી પસંદ કરેલી જાતોનું તેમના ઉત્પાદન અને ગુણવત્તા,રોગ પ્રતિકારક શક્તિ વગેરે જેવા અન્ય કૃષિ લક્ષણો માટે મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.
આ મૂલ્યાંકન તેમને સંશોધન ખેતરોમાં ઉગાડીને અને આદર્શ ખાતર,સિંચાઈ અને અન્ય પાક વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓ હેઠળ તેમના પ્રદર્શનને નોંધીને કરવામાં આવે છે.