સમજાવો: સાનુકૂલિત પ્રસરણ (Facilitated Diffusion) અને તેના ગુણધર્મો.

(N/A) સાનુકૂલિત પ્રસરણ એ નિષ્ક્રિય વહનનો એક પ્રકાર છે જેમાં વિશિષ્ટ પટલીય પ્રોટીન $ATP$ ઉર્જાના વપરાશ વિના જૈવિક પટલની આરપાર અણુઓના વહનમાં મદદ કરે છે.
પ્રસરણના મુખ્ય સિદ્ધાંતો:
- પ્રસરણ ત્યારે જ થાય છે જો સાંદ્રતા ઢાળ પહેલેથી જ હાજર હોય.
- પ્રસરણનો દર પદાર્થોના કદ પર આધાર રાખે છે; નાના પદાર્થો ઝડપથી પ્રસરણ પામે છે.
- પટલની આરપાર પ્રસરણ પદાર્થની લિપિડમાં દ્રાવ્યતા પર આધાર રાખે છે. લિપિડમાં દ્રાવ્ય પદાર્થો પટલમાંથી વધુ ઝડપથી પ્રસરણ પામે છે.
સાનુકૂલિત પ્રસરણની જરૂરિયાત:
- જે પદાર્થો જલરાગી (hydrophilic) હોય છે,તેમને પટલના લિપિડ દ્વિસ્તરમાંથી પસાર થવામાં મુશ્કેલી પડે છે.
- પટલીય પ્રોટીન આ અણુઓને પટલની આરપાર જવા માટે વિશિષ્ટ સ્થાનો પૂરા પાડે છે.
- સાનુકૂલિત પ્રસરણ સાંદ્રતા ઢાળ ઉત્પન્ન કરતું નથી; તે કાર્ય કરવા માટે અસ્તિત્વમાં રહેલા ઢાળ પર આધાર રાખે છે.
સાનુકૂલિત પ્રસરણના ગુણધર્મો:
- આ એક નિષ્ક્રિય પ્રક્રિયા છે જેમાં $ATP$ ઉર્જાની જરૂર પડતી નથી.
- તે અત્યંત વિશિષ્ટ છે,જે કોષને ગ્રહણ કરવા માટે પદાર્થોની પસંદગી કરવાની મંજૂરી આપે છે.
- જ્યારે તમામ પ્રોટીન ટ્રાન્સપોર્ટર સંતૃપ્ત (વપરાઈ) થઈ જાય ત્યારે વહનનો દર મહત્તમ સ્તરે પહોંચે છે.
- તે અવરોધકો (inhibitors) પ્રત્યે સંવેદનશીલ છે જે પ્રોટીન સાઇડ ચેઈન સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે.
- કેટલાક પ્રોટીન પટલમાં ચેનલ બનાવે છે. આ ચેનલો હંમેશા ખુલ્લી હોઈ શકે છે અથવા નિયંત્રિત (gated) હોઈ શકે છે.
- પોરિન્સ (Porins) એ વિશિષ્ટ પ્રોટીન છે જે રંજકકણ,કણાભસૂત્ર અને કેટલાક બેક્ટેરિયાના બાહ્ય પટલમાં મોટા છિદ્રો બનાવે છે,જે નાના પ્રોટીન જેટલા કદના અણુઓને પસાર થવા દે છે.
- કેટલાક કિસ્સાઓમાં,બાહ્ય અણુ ટ્રાન્સપોર્ટ પ્રોટીન સાથે જોડાય છે,જે પછી કોષની અંદર અણુને મુક્ત કરવા માટે આકારમાં ફેરફાર (પરિવર્તન) કરે છે.
- તેનું ઉદાહરણ જલ ચેનલો (water channels) છે,જે આઠ વિવિધ પ્રકારના એક્વાપોરિન્સ (aquaporins) થી બનેલી હોય છે.