પોટેન્શિયોમીટરનો ઉપયોગ કરીને બે કોષોના વિદ્યુતચાલક બળ (emf) ની સરખામણી જરૂરી આકૃતિ સાથે સમજાવો.

(A) આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ,$\varepsilon$ emf અને $r$ આંતરિક અવરોધ ધરાવતી બેટરી,ચલ અવરોધ $R$ અને કળ $K_{1}$ ને પોટેન્શિયોમીટરના બે છેડા $A$ અને $B$ વચ્ચે જોડવામાં આવે છે.
બે કોષો $\varepsilon_{1}$ અને $\varepsilon_{2}$ ના emf ની સરખામણી કરવા માટે,બંને કોષોના ધન ધ્રુવોને બિંદુ $A$ સાથે જોડવામાં આવે છે. કોષોના ઋણ ધ્રુવોને ટુ-વે સ્વિચના બિંદુ $1$ અને $2$ સાથે જોડવામાં આવે છે. સ્વિચના ટર્મિનલ $3$ ને ગેલ્વેનોમીટર $(G)$ અને જોકી સાથે શ્રેણીમાં જોડવામાં આવે છે. જોકીને પોટેન્શિયોમીટરના તાર પર ખસેડી શકાય છે.
પ્રથમ,સ્વિચના બિંદુ $1$ અને $3$ ને જોડતા,કોષ $\varepsilon_{1}$ પરિપથમાં આવે છે. જોકીને તાર પર સરકાવીને એવું બિંદુ $N_{1}$ મેળવવામાં આવે છે કે જેથી ગેલ્વેનોમીટર શૂન્ય આવર્તન દર્શાવે. ધારો કે $AN_{1} = l_{1}$.
લૂપ $AN_{1}G31A$ માટે કિર્ચોફનો બીજો નિયમ વાપરતા:
$\phi l_{1} - \varepsilon_{1} = 0$
$\therefore \varepsilon_{1} = \phi l_{1} \quad .....(1)$
જ્યાં $\phi$ એ તારનો પોટેન્શિયલ ગ્રેડિયન્ટ છે.
ત્યારબાદ,સ્વિચના બિંદુ $2$ અને $3$ ને જોડતા,કોષ $\varepsilon_{2}$ પરિપથમાં આવે છે. જોકીને સરકાવીને એવું બિંદુ $N_{2}$ મેળવવામાં આવે છે કે જેથી ગેલ્વેનોમીટર શૂન્ય આવર્તન દર્શાવે. ધારો કે $AN_{2} = l_{2}$.
લૂપ $AN_{2}G32A$ માટે કિર્ચોફનો બીજો નિયમ વાપરતા:
$\phi l_{2} - \varepsilon_{2} = 0$
$\therefore \varepsilon_{2} = \phi l_{2} \quad .....(2)$
સમીકરણ $(1)$ ને $(2)$ વડે ભાગતા:
$\frac{\varepsilon_{1}}{\varepsilon_{2}} = \frac{\phi l_{1}}{\phi l_{2}} = \frac{l_{1}}{l_{2}}$
આમ,બે કોષોના emf નો ગુણોત્તર તેમની સંબંધિત સંતુલન લંબાઈના ગુણોત્તર જેટલો હોય છે.